Historia Parafii
pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Starej Wsi

Stara Wieś położona jest na skraju Małopolski w pobliżu granicy ze Śląskiem. W dawnych wiekach od początku swego istnienia przynależała do księstwa oświęcimskiego i wraz z nim dzieliła jego losy. Obecnie miejscowość przynależy administracyjnie do województwa śląskiego, powiatu bielskiego, gminy Wilamowice. Natomiast parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Starej Wsi wchodzi w skład dekanatu Wilamowice w strukturach istniejącej od 25 marca 1992 roku diecezji bielsko-żywieckiej.

Trudno określić dokładnie datę założenia Starej Wsi. Prawdopodobnie stało się to w drugiej połowie XIII wieku, kiedy to przybyła tu z Zachodu grupa kolonistów obcego pochodzenia. Przypuszczalnie założyli oni na terenie obecnej Starej Wsi osadę na „surowym korzeniu”, czyli od podstaw. Jednak niektórzy badacze twierdzą, że istniała tu już być może osada miejscowej ludności, wśród której przybysze się osiedlili.

W najstarszych zapisach dotyczących miejscowości tego rejonu, czyli spisach dziesięciny i świętopietrza z XIV wieku, Stara Wieś określana jest (w tłumaczeniu z języka łacińskiego) jako Stare Wilamowice, a obecne sąsiadujące z nią Wilamowice jako Nowe Wilamowice. Świadczy to o przeniesieniu starej miejscowości na nowe miejsce, czyli na miejsce obecnych Wilamowic. Stara osada, czyli obecna Stara Wieś, wraz z częścią mieszkańców pozostała jednak na dawnym miejscu. Stare Wilamowice (Villa Antiqua) coraz częściej zaczęto określać jako Stara Wieś (po raz pierwszy w połowie XV wieku), ale nazwa ta funkcjonowała nadal wymiennie z nazwą pierwotną jeszcze do 1. połowy XVI wieku.   

Jak już wspomniano, najstarsza informacja pisana w której jest wymieniana Stara Wieś, to spis dziesięciny sześcioletniej z lat 1325-1327 oraz świętopietrza z lat 1325-1328. Tak więc istniała już wówczas w Starej Wsi parafia mająca proboszcza i kościół. Parafia w Starej Wsi należała wówczas do dekanatu oświęcimskiego, a plebanem, czyli proboszczem był w niej w tym czasie ks. Henryk. Na podstawie owych spisów świętopietrza wiadomo, że w Starej Wsi mieszkało wówczas 210 mieszkańców. 

W całej swej historii Stara Wieś, była wsią rycerską, czyli szlachecką, należała do rodów szlacheckich, a więc do prywatnych właścicieli. W bliżej nieokreślonym czasie, lecz nie później niż w początkach XVI wieku, została podzielona na dwie części, to jest Starą Wieś Górną, większą powierzchniowo i Starą Wieś Doną. Podział ten wynikał z faktu, że w pewnych okresach czasu poszczególne części wsi należały do dwóch różnych właścicieli, a życie mieszkańców koncentrowało się wokół dwóch odrębnych dworów szlacheckich. Aż do 1925 roku obie części stanowiły odrębne gromady, czy też gminy, kiedy to połączyły się w jedną gminę Stara Wieś. Natomiast od zawsze łączyła je wspólna parafia i kościół, przy czym świątynię usytuowano na terenie Starej Wsi Dolnej, przy granicy z Starą Wsią Górną. 

Obecny kościół został wybudowany w 1522 roku. W tym czasie właścicielem Starej Wsi Dolnej, na terenie której wzniesiono świątynię, był Henryk Starowiejski (Starowieyski), herbu Nowina. Tak więc z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że to on był fundatorem kościoła. Kto był w tym czasie właścicielem Starej Wsi Górnej i czy był on współfundatorem świątyni nie jest wiadomym. Być może był już wówczas w jej posiadaniu Mikołaj Przypkowski herbu Radwan, który jak się wydaje był jej właścicielem już co najmniej w 1529 roku. Kościół 3 lipca 1530 roku konsekrował sufragan krakowski biskup Dominik Małachowski, herbu Grzymała pod wezwaniem „Boga Wszechmogącego, Świętego Krzyża i Najświętszej Panny Maryi – Jej Nawiedzenia i Wniebowzięcia, św. Michała, św. Macieja”.     

Henryk Starowiejski nie miał męskiego potomka. Jego córka Anna wyszła za Mikołaja Bojszowskiego herbu Biberstein z Bojszów w ziemi pszczyńskiej, który zamieszkał w Starej Wsi Dolnej, przejmując ją po teściu. Henryk Starowiejski zmarł w latach 1527-1529, tak więc podczas konsekracji kościoła w 1530 roku właścicielem Starej Wsi Dolnej był już Mikołaj Biberstein.

Bibersteinowie (z niewielką przerwą w XIX wieku) przez kolejne wieki byli w posiadaniu części Starej Wsi lub całej wioski aż do 1939 roku, czyli do wybuchu II wojny światowej. Najpierw nadal określali się Bojszowskimi, lecz z biegiem lat przyjęli od swej nowej posiadłości nazwisko Starowieyscy herbu Biberstein. Zasłużyli się bardzo dla Starej Wsi, będąc przez wieki kolatorami kościoła i dobrodziejami parafii. Trzeba też wspomnieć, że mimo zawirowań historii, pojawiania się różnych nowinek religijnych i rozwoju na tych terenach protestanckiej reformacji, Bibersteinowie zawsze trwali przy wierze katolickiej. Do dziś żyją w Polsce i poza jej granicami przedstawiciele tego rodu. Z niego wywodził się m.in. błogosławiony Stanisław Kostka Starowieyski, zasłużony działacz społeczno-katolicki, zamęczony 13 kwietnia 1941 roku w obozie koncentracyjnym w Dachau.

W roku 1572 Jan Przypkowski, właściciel Starej Wsi Górnej, jako jeden z pierwszych w kraju, uwolnił chłopów od poddaństwa. Jednak już w 1599 roku sprzedał on Starą Wieś Górną Andrzejowi Bibersteinowi Starowieyskiemu, który przywrócił poddaństwo. Ten fakt jak i inne przyczyny spowodowały, że chłopi buntując się zabili go w 1600 roku. Ostatecznie poddaństwo zostało zniesione dopiero w 1848 roku.

Ziemia oświęcimska, a więc i Stara Wieś, w czasie I rozbioru Polski w 1772 roku dostała się pod zabór austriacki i była w nim nieprzerwanie do roku 1918 roku, kiedy Polska odzyskała niepodległość. W połowie XIX wieku liczba ludności w tej części Galicji gwałtownie zmalała, gdyż nawiedziła ją, jak i prawie całą Europę, zaraza ziemniaczana, skutkiem czego pojawił się głód, a wraz z nim tyfusu głodowy. Tak było i w Starej Wsi. Na około 850 mieszkańców w 1847 roku zmarły tu 93 osoby, a w roku następnym 1848 roku aż 108 parafian. Dziennie umierały nawet trzy osoby. W roku 1857 Stara Wieś liczyła 751 mieszkańców. 

W 1899 roku, po około 54 latach nieobecności w Starej Wsi rodu Starowieyskich herbu Biberstein, ks. prałat Franciszek Biberstein Starowieyski, przez sentyment i patriotyzm rodowy do miejsca skąd wywodził się jego ród, odkupił majątek dworski w Starej Wsi Górnej. Mieszkał on na stałe w Krakowie, a w Starej Wsi przebywał czasowo. Był kolatorem i dobrodziejem starowiejskiego kościoła, jak i całej parafii, a w swoim dworze urządził kaplicę. Duchowny w tymże 1899 roku w podzięce za odzyskanie ziemi rodowej, naprzeciwko głównego wjazdu do dworu, wybudował kapliczkę wotywną z figurą Najświętszego Serca Pana Jezusa, z odnośnym napisem, która stoi tam do dziś. Zmarł w Krakowie w 1924 r., lecz zgodnie z jego wolą pochowany został na cmentarzu w Starej Wsi, gdzie znajduje się jego grób z monumentalnym krzyżem. 

W roku 1912 właściciel dolnego dworu Robert Jankowski dokonał parcelacji i sprzedaży majątku. Dwór górny rozparcelowano dopiero w wyniku reformy rolnej w 1945 roku.

Tragiczne były dla Starej Wsi lata I wojny światowej. Do wojska austriackiego zmobilizowano prawie wszystkich młodych mężczyzn, z których w latach 1914-1918 zginęło ponad trzydziestu. Ich mogiły są rozsiane po całej Europie. Mieszkańcy wioski będący na miejscu cierpieli głód i ciężka dolę wojennych lat. Nie łatwe były także czasy II wojny światowej. Wojska hitlerowskich Niemiec wkroczyły do Starej Wsi 3 września 1939 roku. Miejscowość została wyzwolona 28 stycznia 1945 roku. Co najmniej sześciu mężczyzn zginęło w walkach w czasie tejże wojny, a z pośród licznej grupy mieszkańców więzionych w obozach koncentracyjnych kilkunastu z nich straciło tam życie. 

Sercem parafii starowiejskiej jest późnogotycki drewniany kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, wzniesiony w 1522 roku. Datę budowy kościoła potwierdzają także badania dendrologiczne. Świątynia o trójbocznie zamkniętym prezbiterium jest orientowana. Od północy do prezbiterium przylega niewielka zakrystia, a od zachodu szersza nawa na rzucie prostokąta. Wnętrze nakryte jest płaskimi stropami z fasetą. Pomiędzy prezbiterium a nawą rozpięty jest łuk tęczowy z grupą Ukrzyżowania. Od zachodu do nawy przylega czworoboczna wieża wzniesiona pierwotnie w konstrukcji na tzw. słup. Pochyłe ściany wieńczy izbica na dzwony, nakryta baniastym hełmem barokowym z latarnią. Celem powiększenia wnętrza kościoła w 1926 roku zachodnią ścianę nawy przepruto ostrołukową arkadą i przebudowano wieżę. W jej wewnątrz na trzech oszalowanych ścianach nadwieszono drewnianą emporę z parapetem i prospektem organowym. W kościele zachowały się dwa portale z nadprożem wykrojonym w tzw. ośli grzbiet oraz podobnie zdobione okna w prezbiterium i nawie. Bryłę całej świątyni okalają soboty wzniesione najprawdopodobniej w XVII wieku. 

We wnętrzu kościoła można podziwiać XVII-wieczny ołtarz główny. Retabulum w formie architektonicznej ustawiono w miejscu znajdującego się tu wcześniej późnogotyckiego tryptyku. Zachowała się z niego centralna tablica z przedstawieniem Matki Boskiej z Dzieciątkiem w otoczeniu św. Barbary i św. Katarzyny w typie Sacra conversazione, dawniej prezentowana w części środkowej ołtarza oraz tablica z Ukrzyżowaniem Chrystusa i Matką Boską i św. Janem Ewangelistą z dawnego zwieńczenia, umieszczona w szczycie obecnego ołtarza.  Dopełnienie stanowi boczny ołtarz Matki Boskiej Różańcowej (lewy) sprzed 1748 roku z czczonym wizerunkiem Matki Boskiej Starowiejskiej z początku XVII wieku oraz wczesnorokokowy ołtarz św. Józefa (prawy), wykonany przed 1748 rokiem wg projektu Francesca Placidiego. Z 2. poł. XVIII wieku pochodzi rokokowa ambona oraz chrzcielnica z rzeźbioną przykrywą ze sceną chrztu Chrystusa w Jordanie. Na profilowanej belce tęczowej ustawiono późnogotycki krucyfiks z początku XVI wieku, przy którym stoją XIX-wieczne przedstawienia Matki Boskiej i św. Jana Ewangelisty. Ostrołuk obrzeżony jest płaskorzeźbionym sznurem oraz i łacińskim napisem minuskułowym: ITA ECCLESIA AEDIFICATA IN HONOREM DEI ET BEATE DEI GENITRICIS MARIAE ET IN HONOREM SANCTE CRUCIS (Ten kościół zbudowano na część Boga i Najświętszej Bogarodzicy Maryi oraz na cześć Krzyża Świętego). Na odwrocie belki tęczowej zachowała się inskrypcja mówiąca o konsekracji kościoła w 1530 roku. Lico belki zdobi XIX-wieczna inskrypcja: KOŚCIÓŁ POSTAWIONY R[OKU] P[AŃSKIEGO] 1522. A ODMALOWANY R[OKU] P[AŃSKIEGO] 1870. FONDACYJA CAŁYJ PARAFII PRZEZ JANA STANKIEWICZA I LUDWIKA. Na chorze muzycznym ustawiono prospekt organowy wykonany w stylu rokoka z organami z 1787 roku Jana Stankiewicza, organmistrza z Zatoru. Gruntowną konserwację instrumentu przeprowadzono w 2024 roku. Wyjątkowy zespół tworzą obrazy z przedstawieniem tzw. Kolegium Apostolskiego, ewangelistów i świętych, rozwieszone na ścianach prezbiterium i nawy kościoła.

W życiu parafialnym ważne miejsce zajmowała szkoła przyparafialna. Pierwsze pośrednie informacje o jej istnieniu w Starej Wsi pochodzą z lat trzydziestych XVI wieku, natomiast szkoła ta istniała już na pewno w 1598 roku. Do naszych czasów przetrwał drewniany budynek szkolny, wzniesiony w 1787 roku obok kościoła i przebudowany w 1862 roku, który stanowi część Beskidzkiego Muzeum Rozproszonego Diecezji Bielsko-Żywieckiej. We wnętrzu można podziwiać bardzo ciekawą ekspozycję muzealną. 

Inną organizacją cieszącą się szacunkiem mieszkańców była i jest Ochotnicza Straż Pożarna i działająca pod jej egidą orkiestra strażacka. W 1976 roku został oddany do użytku Wiejski Dom Strażaka w centrum wsi, który służy mieszkańcom do dziś. Natomiast w roku 2000 wzniesiono na jednym z najwyższych wzniesień Starej Wsi podświetlany nocą, stalowy Krzyż Jubileuszowy o wysokości 31,5 m. Góruje on nad Starą Wsią i jest widoczny już z dala dla zdążających do niej gości, a dla mieszkańców stanowi obronę i przypomnienie o wierze przodków.

W Starej Wsi 1 lutego 1950 roku urodził się ks. kard. Kazimierz Nycz – metropolita warszawski senior.  

Opracował Stanisław Gawlik